Թարգմանություն։ «Հայը և հայը». Վիլյամ Սարոյան

Ուշ երեկոյան Ռոստովում ես անցնում էի գարեջրատան մոտով և տեսա մի սպիտակ հագած մատուցող, որը հայ էր: Ես կանգ առա և խոսեցի նրա հետ մայրենի լեզվով.

-Դե բարև, գրո՛ղը տանի։

Ես չգիտեմ, թե ինչպես ես կռահեցի, որ նա հայ է, ես ուղղակի կռահեցի, ու վերջ: Հարցը մուգ մաշկի մեջ չէր, ոչ էլ ծուռ քթի մեջ, և ոչ էլ մազերի խտության կամ առատության: Խոսքը նույնիսկ աչքերի ձևի մասին չէր: Գոյություն ունեն շատ նմանատիպ մուգ մաշկով մարդիկ, որոնք ծուռ քիթ ունեն, նմանատիպ աչքեր ու մազեր, բայց նրանք հայ չեն: Մեր ժողովուրդը յուրահատուկ է, և ես այդ պահին Հայաստան գնալու ճանապարհին էի: Ես ներողություն եմ խնդրում, շատ եմ ափսոսում, բայց Հայաստանը գոյություն չունի: Ինձ համար ցավալի է, բայց դա այդպես է:

Փոքր Ասիայում կա մի կտոր հող, որը կոչվում է Հայաստան, բայց դա չի համապատասխանում իրականությանը: Դա Հայաստան չէ: Այլ որոշակի տարածք: Այս տարածքում կան հարթավայրեր, լեռներ, գետեր, լճեր և քաղաքներ: Նրանք գեղեցիկ են և ոչ պակաս գեղատեսիլ, քան աշխարհի ցանկացած այլ վայրերը, բայց սա Հայաստան չէ: Միայն հայեր կան, և նրանք բնակեցնում են երկիրը, բայց ոչ Հայաստանը, քանի որ չկա Հայաստան, պարոնայք, չկա Ամերիկա, և չկա Անգլիա, և չկա Ֆրանսիա: Իտալիան նույնպես չկա: Կա միայն աշխարհ, պարոնայք:

Այսպիսով, ես մտա մի փոքր գարեջրատուն բարևելու հայրենակցիս՝ օտար երկրում օտար:

-Վայ, – բացականչեց նա կեղծ ապշանքով, որը միայն մեր լեզվին է բնորոշ, այսքան կատակերգություն: – Ուրեմն դու՞..

Նա նկատի ուներ ինձ՝ անծանոթիս: Օրինակ իմ հագուստը, գլխարկը, կոշիկները և, հավանաբար նաև Ամերիկայի թեթև փոշին երևում էին դեմքիս վրա:

-Ինչպե՞ս ես դու հայտնվել այստեղ։

-Այ դու շան լակոտ, – ասացի ես հիացմունքով, – Ի՞նչ տեղերից ես դու: Ո՞րտեղից ես։ (Հայերենով դա կհնչեր այսպես «Ո՞րտեղից ես լույս աշխարհ եկել»)։

-Մուշից եմ, – պատասխանեց նա: – Իսկ դու ի՞նչ ես անում այստեղ։ Դատելով հագուստից դու ամերիկացի ես։

Մուշ: Ես սիրում եմ այդ քաղաքը: Ես կարողանում եմ սիրել մի քաղաք, որը երբեք չեմ տեսել, որն այլևս գոյություն չունի, որի բնակիչները : Մանկության տարիներին հայրս երբեմն լինում էր այնտեղ:

Աստվա՛ծ իմ։ Որքան հրաշալի էր հանդիպել այստեղ Մուշի այս մուգ մաշկով հայի հետ: Դուք չեք պատկերացնում, թե ինչ ուրախալի է, երբ մի հայ հանդիպում է մեկ այլ հայի, ինչ-որ տեղ։ Ասենք գարեջրատանը։ Որտեղ հարբում են։ Եվ թքած, որ գինին վատ որակի է։ Ճանճերի վրա էլ թքած։ Բռնապետության վրա էլ։ Աշխարհում կան բաներ, որոնք հնարավոր չէ փոխել։

-Վա՜յ, – ասաց նա: – Վա՜յ, – երկարացրեց նա ձգելով հաճույքը, – վա՜յ: Դու նաև լեզուն գիտես: Զարմանալի է, որ չես մոռացել այն:

Եվ նա բերեց երկու բաժակ ռուսական տհաճ գարեջուր:

Իսկ հայկական ժեստերն ինչ արժեին, այնքան իմաստալից։ Ծնկին ձեռքով հարվածելը ծիծաղի պայթոցները և հայհոյանքները։ Մեծ ծաղրը ամբողջ աշխարհի նկատմամբ, որը այս կողմ այն կողմ է գնում իր ուռճացված արժեքներով։ Հայկական խոսքը, հայացքը, ժեստը, ժպիտը, և նրանց միջով ժողովրդի արագ վերածնունդը որը չի ենթարկվում ժամանակին, նորից վերականգնել է իր ուժը, չնայած անցած տարիներին, չնայած սոսկալի ավերված քաղաքներին, սպանված հայրերի, եղբայրների և որդիների, որոնք նվիրված էին իրենց հարազատ վայրերին, աղմկոտ ցանկությունների ու սրտերի, սևացած ատելությունից:

Կլինի՞ արդյոք աշխարհում այնպիսի իշխանություն, որը կկարողանա ոչնչացնել մեր ժողովրդին`մի փոքր, աննշան ցեղին, աննշան բուռ մարդկանց։ Մեր պատմությունն ավարտված է, մեր բոլոր պատերազմները պարտված են, շենքերը ավերակ են դարձել, գրքերը չեն կարդացվում, երաժշտությունը չի հնչում, աղոթքներ չեն ասվում:

Դե ինչ, փորձեք ոչնչացնել մեր ժողովրդին: Ասենք, 1915-ը նորից եկավ: Համաշխարհային պատերազմ է։ Դե եկեք, ոչնչացրեք Հայաստանը: Տեսնենք, թե ինչպես եք դա անում: Քշեք մեզ անապատ: Թողեք առանց հացի և ջրի: Այրեք տներն ու եկեղեցիները: Դուք կարծում եք, որ մենք գոյատևել չենք կարող: Դուք կարծում եք, որ մենք մոռանալու ենք, թե ինչպես ծիծաղել: Կարծում եք, չենք վերածնվելու, եթե մենք երկուսս հանդիպելով գարեջրատանը քսան տարի անց, կատակում ենք և խոսում մեր մայրենի լեզվով: Դուք մեզ հետ ոչ մի բան անել չեք կարող: Ոչինչ չի խանգարի մեզ ծաղրել աշխարհի գռեհիկ իդեալները: Ես ձեր ինչն եմ ասել։ Երկու հայ զրուցում են այս աշխարհում լուսնի տակ: Փորձեք դիպչել նրանց:

Նյու Յորք, օգոստոս, 1935։

Աղբյուրը՝ այստեղ։